İçeriğe geç
Hafriyat ve Kazı

Zemin etüdü nedir, neden yapılır, raporda nelere bakılır?

Zemin etüdünün ne olduğunu, sahada sondaj, SPT ve jeofizik ölçümlerle neler yapıldığını, kaç sondaj gerektiğini ve rapordaki zemin sınıfı, yeraltı suyu ve temel önerisinin projeyi nasıl etkilediğini anlatıyoruz.

Yayın
Yazar
Genç Avşar Hafriyat
6 dk okuma
6 dk okuma
Ege'de apartmanlar ve zeytin ağaçları arasındaki boş bir arsada çalışan zemin sondaj makinesi

Zemin etüdü nedir ve neden zorunludur?

Bir binanın bütün ağırlığı ve depremde ortaya çıkan kuvvetler sonunda zemine aktarılır. Zemin etüdü, bu yükü taşıyacak toprak ve kaya katmanlarının hangi derinlikte, hangi kalınlıkta ve hangi özellikte olduğunu ortaya koyan inceleme ve bunun sonunda hazırlanan rapordur. Statik proje, yani binanın taşıyıcı sisteminin hesap ve çizimleri, bu rapordaki değerlerle hazırlanır.

Usul ve esaslar, Çevre ve Şehircilik Bakanlığının 9 Mart 2019 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatına Dair Tebliğ ile belirlenmiştir. Tebliğ 17 Şubat 2021'de değiştirilmiştir. Tebliğe göre zemin ve temel etüdü, bina ve bina türü yapıların tasarımı, projelendirilmesi, inşası ve denetimi için zorunludur.

Kapsam yalnızca yeni binalarla sınırlı değildir. Mevcut binaların değerlendirilmesi, riskli yapı tespiti ve güçlendirme çalışmalarında da zemin etüdü yapılır. Tebliğin dayandığı temel düzenleme ise 1 Ocak 2019'da yürürlüğe giren Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'dir (TBDY 2018). Deprem hesabında kullanılan zemin sınıfı bu yönetmeliğe göre belirlenir.

Zemin etüdünü kim yapar?

Zemin etüdü tek bir kişinin işi değildir. Tebliğ, işleri kapsamına göre kategorilere ayırır ve hangi meslek disiplininin görev alacağını belirler. 2021 değişikliğine göre Kategori 1 kapsamında yerel zemin sınıfı ZA ve ZB olan sahalarda çalışmayı jeoloji mühendisleri yapar. Kategori 1'deki diğer sahalarda jeoloji ve jeofizik mühendisleri, Kategori 2 ve 3 kapsamındaki işlerde ise inşaat, jeoloji ve jeofizik mühendisleri birlikte çalışır. Rapor, ilgili mühendislik disiplinlerince imzalanır.

Arsa sahibi olarak sizin işiniz, etüdü yetkili ve deneyimli bir ekibe yaptırmak ve raporun projeyle uyumlu olduğundan emin olmaktır. Projenizin hangi kategoriye girdiğini ve ruhsat için hangi belgelerin istendiğini belediyenize ve projeyi hazırlayan mühendise danışın.

Sahada neler yapılır: sondaj, SPT ve jeofizik ölçüm

Etüdün en görünür kısmı sondajdır. Arsaya getirilen sondaj makinesi dar ve derin bir kuyu açar; geçilen her katman kayda geçirilir ve numune alınır. Kayaya ulaşıldığında karot, yani silindir biçiminde kesilmiş kaya numunesi çıkarılır.

Sondajdan çıkarılan, kil, kum ve çakıl katmanları görülen zemin numuneleri karot sandıklarında
Sondajdan çıkan numuneler zemin katmanlarını gösterir (temsili görsel)

Sondaj kuyusunda genellikle Standart Penetrasyon Deneyi (SPT) yapılır. Bu deneyde standart ağırlıkta bir tokmak belirli yükseklikten düşürülerek numune alıcı zemine çakılır ve belirli bir mesafeyi geçmek için gereken darbe sayısı kaydedilir. Darbe sayısı arttıkça zemin daha sıkı ya da daha serttir. Tebliğ, SPT ve veyn deneyi gibi arazi deneylerini zemin sınıfının belirlenmesinde kullanılan yöntemler arasında sayar.

Jeofizik ölçümler, zemine zarar vermeden dalga hızlarını ölçer ve sondajlar arasında kalan bölgenin anlaşılmasına yardım eder. Tebliğde jeofizik çalışmaların amaçları arasında yeraltı suyunun varlığı ve derinliğinin ve sıvılaşma potansiyelinin araştırılması da sayılır. Sahadan alınan numuneler ayrıca laboratuvarda dane dağılımı, su içeriği ve dayanım gibi deneylerle incelenir.

Yöntem Ne yapılır? Rapora ne katar?
Sondaj Makineyle kuyu açılır, katmanlar kaydedilir, numune alınır Katmanların derinliği ve kalınlığı, kaya seviyesi
SPT Kuyuda numune alıcı darbeyle zemine çakılır Zeminin sıkılığı ya da sertliği hakkında sayısal veri
Jeofizik ölçüm Zeminde dalga hızları ölçülür Zemin sınıfı için veri, kuyular arasındaki bölge hakkında bilgi
Laboratuvar deneyleri Numuneler üzerinde fiziksel ve mekanik deneyler Zeminin cinsi ve dayanım parametreleri
Su seviyesi ölçümü Kuyuda yeraltı suyu seviyesi okunur Bodrum, kazı ve yalıtım kararları için veri

Kaç sondaj yapılır ve ne kadar derine inilir?

Sondaj sayısı ve derinliği 2021 değişikliğiyle ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Temel kuralları şöyle özetleyebiliriz:

Durum Tebliğdeki kural
Temel taban alanı 300 m²'den az, tek bloklu yapı En az 3 sondaj
Taban alanının her 300 m² artışı 1 sondaj ilave edilir
Çok küçük taban alanı İdare onayı ve jeofizik destekle azaltılabilir, ancak 2'den az olamaz
Birden fazla bloklu yapı Her bloğun temel tabanında her 300 m² için en az 1 sondaj
Taban alanı 1000 m²'yi aşan yapı Sondaj aralıkları aşılmadan, en az 5 sondaj olacak şekilde planlanabilir

Derinlik için tebliğ, temel tabanından itibaren en az yapı genişliğinin 1,5 katı kadar ya da bina yükünün zemindeki etkisinin önemsiz hale geldiği derinliğe kadar inilmesini ister. Sondaj hedef derinliğe varmadan kayaya girerse, kaya türüne göre en az 3 metre daha karot alınarak devam edilir. Arsanın içine makine girmesi fiziken mümkün değilse, etüt ekibinin belirlediği ve idarenin onayladığı bir mesafede arsa dışında sondaj yapılabilir.

Raporda nelere bakmalısınız?

Rapor teknik bir belgedir ve kesin yorumu mühendise aittir. Yine de bir ev sahibinin bilmesi gereken birkaç temel başlık vardır.

Zemin sınıfı

TBDY 2018, zemini üst 30 metredeki ortalama özelliklere göre ZA'dan ZF'ye kadar altı yerel zemin sınıfına ayırır. ZA sağlam kayayı ifade eder; ZF'ye doğru zemin zayıflar. Sınıfın belirlenmesinde kayma dalgası hızı (dalganın zeminde ilerleme hızı), SPT darbe sayısı ve kil zeminlerde dayanım değerleri kullanılır. Zemin sınıfı, depremde binaya etkiyen kuvvetlerin hesabını doğrudan etkiler.

Yeraltı suyu

Sondajlarda su seviyesi ölçülür. Bu bilgi bodrum kat yapılıp yapılamayacağını, temel kazısında su boşaltma gerekip gerekmeyeceğini ve su yalıtımının nasıl tasarlanacağını belirler. Su seviyesi mevsimden mevsime değişebilir; raporda ölçümün ne zaman yapıldığına da bakın.

Taşıma gücü ve oturma

Taşıma gücü, zeminin göçmeden taşıyabileceği yük; oturma ise zeminin yük altında sıkışmasıyla binanın aşağı inmesidir. Binanın bir kısmı diğerinden fazla oturursa duvar ve döşemelerde çatlaklar oluşabilir. Rapor bu iki konuda değerlendirme ve temel tasarımına esas değerler içermelidir.

Sıvılaşma

Sıvılaşma, suya doygun gevşek kumlu zeminlerin deprem sırasında taşıma gücünü büyük ölçüde kaybetmesidir. Kıyıya ve dere yataklarına yakın arsalarda bu değerlendirme özellikle önemlidir. Raporda sıvılaşma incelemesinin yapılıp yapılmadığına ve sonucuna bakın.

Rapor sonucu temel seçimini nasıl etkiler?

Raporun en somut çıktısı temel önerisidir. Sağlam zeminde tekil ya da sürekli temeller yeterli olabilirken, zayıf zeminde binanın altına tek parça bir plak gibi yayılan radye temel, daha derin taşıyıcı katmanlara inen kazıklı temel ya da zemin iyileştirme gerekebilir. Hangi çözümün uygun olduğuna statik projeyi hazırlayan mühendis rapora dayanarak karar verir.

Ege'de bir arsada duvarlarında zemin katmanları görünen temel çukuru ve kenarında mini ekskavatör
Temel kazısında rapordaki katmanlar sahada da görülür (temsili görsel)

Rapor kazı işini de doğrudan etkiler. Kazı derinliği, şevlerin ne kadar dik tutulabileceği, komşu binaya yakın kazılarda iksa (kazı çevresini tutan destek sistemi) gerekip gerekmediği ve yeraltı suyuna karşı alınacak önlemler bu bilgilere göre planlanır. İzmir Bornova merkezli ekibimiz 2 ve 5 tonluk mini ekskavatörlerle temel kazısı yapıyor; Çeşme, Bodrum ve Marmaris'e de gidiyoruz.

Zemin, mevcut bir binanın deprem davranışında da belirleyicidir. Bu konuyu bir binanın depreme dayanıklı olup olmadığı nasıl anlaşılır yazımızda ayrıca ele aldık. Mevcut bir binanın güvenli olup olmadığına ise ancak yetkili mühendis incelemesiyle karar verilebilir.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

Zemin etüdü zorunlu mu?

Evet. Zemin ve Temel Etüdü Uygulama Esasları ve Rapor Formatına Dair Tebliğe göre bina ve bina türü yapıların tasarımı, projelendirilmesi, inşası ve denetimi için zemin ve temel etüdü zorunludur.

Küçük bir müstakil ev için kaç sondaj gerekir?

Temel taban alanı 300 m²'den az ve tek bloklu yapılarda en az 3 sondaj istenir. Çok küçük taban alanlarında idare onayı ve jeofizik destekle bu sayı azaltılabilir, ancak 2'nin altına inemez.

Zemin etüdünü kim yapar?

İşin kategorisine göre jeoloji, jeofizik ve inşaat mühendisleri görev alır. Kategori 2 ve 3 kapsamındaki işlerde üç disiplin birlikte çalışır ve rapor ilgili mühendislerce imzalanır.

Zemin sınıfı ne anlama gelir?

TBDY 2018, zemini üst 30 metredeki ortalama özelliklerine göre ZA'dan ZF'ye altı sınıfa ayırır. ZA sağlam kayadır, ZF'ye doğru zemin zayıflar; sınıf deprem hesabındaki kuvvetleri doğrudan etkiler.

Raporda yeraltı suyu neden önemlidir?

Su seviyesi, bodrum kat yapılıp yapılamayacağını, kazıda su boşaltma gerekip gerekmeyeceğini ve su yalıtımının tasarımını belirler.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Projeniz için kararları ruhsatlı proje müellifi ve yetkili inşaat mühendisiyle birlikte verin.

  • zemin etüdü
  • sondaj
  • SPT
  • zemin sınıfı
  • temel

Sahada desteğe mi ihtiyacınız var?

Kazı, yıkım, kat eksiltme ya da güçlendirme kazısı için arayın veya WhatsApp'tan fotoğraf gönderin.

Hemen araWhatsApp