İçeriğe geç
Hafriyat ve Kazı

Çimento türleri: CEM I, II, III, IV ve V arasındaki farklar

TS EN 197-1'e göre beş ana çimento tipi neyle ayrılır, torbadaki 32,5 / 42,5 / 52,5 sayıları ve N/R harfleri ne demektir, hangi işte hangi çimento tercih edilir?

Yayın
Yazar
Genç Avşar Hafriyat
6 dk okuma
6 dk okuma
İzmir'de betonarme bina iskeletlerinin önünde paletlere istiflenmiş çimento torbaları ve küçük bir beton karıştırıcı

Çimento nedir ve TS EN 197-1 neyi düzenler?

Çimento, kireçtaşı ve kil karışımının yaklaşık 1450 °C'de pişirilmesiyle elde edilen klinkerin az miktarda alçıtaşı ile birlikte ince öğütülmesiyle üretilen bir bağlayıcıdır. Suyla karıştırıldığında kimyasal tepkimeyle sertleşir ve kum ile çakılı bir arada tutarak betonu oluşturur.

Eldivenli eller açık bir torbanın üzerinde bir kepçe gri çimento tozu tutuyor
Gri çimento tozu (temsili görsel)

Türkiye'de genel amaçlı çimentolar, Avrupa standardı EN 197-1'in Türkçe karşılığı olan TS EN 197-1'e göre sınıflandırılır. Standart 27 çimento türünü beş ana tip altında toplar ve her türde ne kadar klinker ile hangi katkının bulunabileceğini belirler.

Bu katkılara mineral katkı denir. En yaygınları demir-çelik üretiminden çıkan yüksek fırın cürufu, termik santrallerden çıkan uçucu kül, volkanik kökenli doğal puzolanlar ve öğütülmüş kireçtaşı olan kalkerdir. Katkılar klinkerin bir kısmının yerini alır; bu da çimentonun dayanım kazanma hızını, açığa çıkardığı ısıyı ve dayanıklılığını değiştirir.

CEM I, CEM II, CEM III, CEM IV ve CEM V arasındaki fark nedir?

Beş ana tip arasındaki temel fark, klinker oranı ve klinkerin yerine konan katkının cinsidir. Aşağıdaki tabloda kütlece yüzde olarak ana aralıklar var; her tipte bunlara ek olarak yüzde 0-5 oranında tali (ikincil) bileşen bulunabilir.

Tip Türkçe adı Klinker (%) Ana katkı
CEM I Portland çimentosu 95-100 Yok
CEM II/A Portland kompoze çimento 80-94 %6-20 cüruf, kül, puzolan, kalker vb.
CEM II/B Portland kompoze çimento 65-79 %21-35 aynı katkılar
CEM III/A Yüksek fırın cüruflu çimento 35-64 %36-65 cüruf
CEM III/B Yüksek fırın cüruflu çimento 20-34 %66-80 cüruf
CEM III/C Yüksek fırın cüruflu çimento 5-19 %81-95 cüruf
CEM IV/A Puzolanik çimento 65-89 %11-35 puzolan
CEM IV/B Puzolanik çimento 45-64 %36-55 puzolan
CEM V/A Kompoze çimento 40-64 Cüruf ve puzolan birlikte
CEM V/B Kompoze çimento 20-38 Cüruf ve puzolan birlikte

CEM II en kalabalık gruptur ve piyasada en sık karşılaşılan çimentolar bu gruptandır. Kısa çizgiden sonraki harf katkının cinsini söyler: S cüruf, D silis dumanı, P doğal puzolan, Q pişirilmiş puzolan, V silissi uçucu kül, W kalkersi uçucu kül, T pişmiş şist, L ve LL kalker, M ise birden fazla katkının birlikte kullanıldığı kompoze türdür. Silis dumanlı türde (CEM II/A-D) katkı payı yüzde 6-10 ile sınırlıdır.

A, B ve C harfleri ne anlatır?

Tipin arkasındaki A, B ya da C harfi klinker oranının hangi aralıkta olduğunu gösterir. A, klinker oranı en yüksek alt tiptir; B'de ve C'de katkı payı artar. Yani CEM II/A, CEM II/B'den daha fazla klinker içerir.

Ayrıca TS EN 197-5 standardı, daha az klinkerle üretilen CEM II/C-M ve CEM VI tiplerini tanımlar. Bunlar karbon salımını azaltma amacıyla geliştirilmiş yeni türlerdir ve piyasada henüz yaygın değildir.

32,5, 42,5 ve 52,5 sayıları ile N ve R harfleri ne anlama gelir?

Sayı, çimentonun standart harç deneyinde 28 günde ulaşması gereken basınç dayanımının alt sınırıdır ve megapaskal (MPa) cinsindendir. MPa birim alana düşen kuvveti ifade eder; sayı büyüdükçe dayanım sınıfı yükselir. Harf ise ilk günlerdeki dayanım kazanma hızını gösterir: N normal erken dayanım, R yüksek (hızlı) erken dayanım demektir.

Sınıf Erken dayanım, en az (MPa) 28 günlük dayanım (MPa)
32,5 N 7. günde 16,0 32,5 ile 52,5 arası
32,5 R 2. günde 10,0 32,5 ile 52,5 arası
42,5 N 2. günde 10,0 42,5 ile 62,5 arası
42,5 R 2. günde 20,0 42,5 ile 62,5 arası
52,5 N 2. günde 20,0 en az 52,5
52,5 R 2. günde 30,0 en az 52,5

Burada önemli bir ayrım var: bu değerler çimentonun laboratuvarda standart harçla ölçülen dayanımıdır, betonun dayanımı değildir. Betonun dayanımı (C25/30, C30/37 gibi beton sınıfları) çimento miktarına, su/çimento oranına, agregaya ve dökümden sonraki bakıma, yani küre bağlıdır. 42,5 R çimento kullanmak tek başına betonun sağlam olacağı anlamına gelmez.

Torbadaki kod nasıl okunur?

Örnek olarak CEM II/A-M (P-LL) 42,5 R kodunu ele alalım. Bu bir Portland kompoze çimentodur (CEM II), klinker oranı yüksek alt tiptir (A), katkı olarak puzolan ve kalker birlikte kullanılmıştır (M, parantez içinde P ve LL), 28 günlük dayanım sınıfı 42,5'tir ve erken dayanımı hızlıdır (R). CEM II/A-S 42,5 R ise katkısı cüruf olan, aynı dayanım sınıfında bir çimentoyu anlatır.

Hangi işte hangi çimento kullanılır?

Kısa cevap: projede ne yazıyorsa o. Beton sınıfı ve gerekiyorsa çimento türü statik projede ve teknik şartnamede belirtilir; hazır beton kullanılıyorsa çimento seçimini bu koşullara göre beton santrali yapar. Yine de türlerin hangi işlerde öne çıktığını bilmek, şantiyede konuşulanı anlamanızı kolaylaştırır.

İşçi arkadan görünüyor, oluktan akan taze beton demir donatılı temel kalıbına dökülüyor
Temel betonunun dökülmesi (temsili görsel)

  • Erken kalıp alma, prefabrik eleman, soğuk havada döküm: Erken dayanımı yüksek CEM I ya da R sınıfı çimentolar tercih edilir.
  • Kalın temeller, istinat duvarları, sıcak havada döküm: Cüruflu ya da puzolanlı çimentolar ısıyı daha yavaş ve daha az açığa çıkardığı için çatlama riskini azaltmaya yardımcı olur.
  • Sülfatlı zemin, yeraltı suyu ya da deniz suyu etkisi: Sülfata dayanıklı çimentolar (adında SR bulunan türler) ya da mühendisin uygun gördüğü katkılı çimentolar kullanılır. Bu karar zemin etüdü sonuçlarına göre verilir.
  • Genel betonarme işleri, sıva ve duvar harcı: Piyasadaki CEM II türleri çoğu iş için uygundur.

Çimento suyla tepkimeye girerken ısı açığa çıkarır; buna hidratasyon ısısı denir. Kalın bir beton elemanda içerisi dışarıdan çok daha sıcak kalırsa bu fark çatlağa yol açabilir. Cüruf ve puzolanın avantajı burada ortaya çıkar. Bedeli ise dayanımın daha yavaş kazanılmasıdır; bu çimentolarla dökülen betonun ilk günlerde nemli tutulması daha da önemlidir.

İzmir ve Ege kıyısında, özellikle denize yakın ya da yeraltı suyu yüksek arsalarda temel betonunun özellikleri zemin etüdüne göre belirlenir. Temel kazısı sırasında zeminin ve suyun durumu açıkça görülür; beklenmedik bir durum çıkarsa beton dökülmeden önce mühendise bildirilmelidir.

Çimento alırken ve kullanırken nelere dikkat edilmeli?

Küçük işlerde (sıva, şap, bahçe duvarı harcı) torba çimento kullanılır. Torbanın üzerinde uyulan standart (TS EN 197-1) ve yukarıda anlatılan tam tip kodu yazmalıdır; kodu okuyarak ne aldığınızı anlayabilirsiniz.

  • Çimentoyu kuru, üstü kapalı bir yerde ve zeminle temas etmeyecek şekilde palet üzerinde saklayın. Nem alan çimento topaklanır.
  • Elle ezilemeyecek kadar sertleşmiş topaklar içeren çimentoyu taşıyıcı işlerde kullanmayın.
  • Aynı eleman için mümkünse aynı tür ve sınıf çimento kullanın; böylece dayanım gelişimi ve renk tutarlı olur.
  • Temel, kolon, kiriş ve döşeme gibi taşıyıcı elemanlar için projede belirtilen sınıfta hazır beton kullanılır; bu elemanlarda şantiyede torba çimentoyla beton karmak uygun değildir.

Kaynaklar

Sık sorulan sorular

CEM I ile CEM II arasındaki fark nedir?

CEM I yüzde 95-100 klinkerden oluşan Portland çimentosudur. CEM II'de klinkerin yüzde 6-35'lik kısmının yerini cüruf, uçucu kül, puzolan ya da kalker gibi katkılar alır.

42,5 R ne demek?

42,5, çimentonun 28 günde ulaşması gereken basınç dayanımının alt sınırının 42,5 MPa olduğunu gösterir. R ise erken dayanımın hızlı olduğunu, yani 2. günde en az 20 MPa'ya ulaştığını anlatır.

N ve R harfleri arasındaki fark nedir?

N normal erken dayanım, R yüksek erken dayanım demektir. 28 günlük dayanım sınıfı aynıdır; fark ilk günlerdeki dayanım kazanma hızındadır.

Cüruflu çimento neden kalın betonlarda tercih edilir?

Cüruflu çimentolar sertleşirken ısıyı daha yavaş ve daha az açığa çıkarır. Bu, kalın elemanlarda iç ve dış sıcaklık farkından doğan çatlama riskini azaltmaya yardımcı olur.

Çimento sınıfı betonun sınıfı ile aynı şey mi?

Hayır. Çimento sınıfı standart harç deneyiyle ölçülür; betonun sınıfı ise çimento miktarı, su/çimento oranı, agrega ve küre bağlıdır ve projede ayrıca belirtilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Projeniz için kararları ruhsatlı proje müellifi ve yetkili inşaat mühendisiyle birlikte verin.

  • çimento
  • TS EN 197-1
  • CEM II
  • beton
  • yapı malzemesi

Sahada desteğe mi ihtiyacınız var?

Kazı, yıkım, kat eksiltme ya da güçlendirme kazısı için arayın veya WhatsApp'tan fotoğraf gönderin.

Hemen araWhatsApp