Bir binanın depreme dayanıklı olup olmadığı nasıl anlaşılır?
Yapım yılı, beton sınıfı, demir, zemin ve gözle görülen işaretler bir binanın deprem dayanımı hakkında ne söyler, kesin karar nasıl verilir? Ev ve bina sahipleri için sade bir rehber.
- Yayın
- Yazar
- Genç Avşar Hafriyat
- 5 dk okuma
- 5 dk okuma

Yapım yılı ve yönetmelik dönemi neden önemli?
Türkiye'de deprem yönetmelikleri yıllar içinde birkaç kez yenilendi ve her yenilemede kurallar sıkılaştı. Bugün yürürlükte olan Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), 18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi. Bu yönetmelik, 2007 tarihli Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik'in yerini aldı.
Bu yüzden ilk soru şudur: Bina hangi yıl, hangi yönetmeliğe göre projelendirilip ruhsat aldı? Yapı ruhsatı ve iskân belgesindeki tarih, binanın hangi kurallara göre tasarlandığı hakkında kaba bir fikir verir.
Yine de tarih tek başına garanti değildir. Eski bir bina özenle yapılmış, yeni bir bina projesine uyulmadan yapılmış olabilir. Şantiyede projeye ne kadar uyulduğu ve sonradan yapılan tadilatlar en az yapım yılı kadar belirleyicidir.
Beton sınıfı ve demir binanın dayanımını nasıl etkiler?
Beton sınıfı, betonun basınca ne kadar dayandığını gösteren koddur. Örneğin C25 harfi ve rakamı, betonun standart deney numunesinde ulaştığı basınç dayanımını ifade eder; rakam büyüdükçe beton güçlenir. TBDY 2018, deprem etkisi altında tasarlanan betonarme binalarda C25'ten düşük sınıflı beton kullanılmasına izin vermez. Eski yönetmelik dönemlerinde daha düşük sınıflar kabul ediliyordu ve şantiyede elde edilen beton zaman zaman projedekinin de altında kalıyordu.

Donatı, yani betonun içindeki demir, binanın deprem sırasında aniden kırılmadan şekil değiştirip enerji tüketmesini sağlar. Yüzeyi tırtıklı nervürlü demir betona iyi tutunur; eski binalarda rastlanan düz yüzeyli demir daha zayıf bir bağ kurar. Kolon ve kirişleri saran halka biçimli donatıya etriye denir. Etriyelerin sıklığı ve uçlarının doğru bükülmüş olması, kolonun deprem sırasında patlamadan yük taşımaya devam etmesi için önemlidir.
Bunların hiçbiri sıvanın altından görülmez. Beton sınıfı ve donatı ancak yerinde inceleme ve laboratuvar deneyleriyle ortaya çıkar.
Zemin ne kadar belirleyici?
Aynı bina sağlam kaya üzerinde ve yumuşak, suya doygun bir zemin üzerinde depreme çok farklı tepki verir. Yumuşak zeminler deprem sarsıntısını büyütebilir. Gevşek ve suya doygun kumlu zeminlerde sıvılaşma görülebilir; sıvılaşma, zeminin sarsıntı sırasında bir süreliğine taşıma gücünü yitirmesidir. Deniz kıyısına yakın dolgu alanları ve dere yatakları bu yüzden ayrıca dikkat ister.
Yeni binalarda ruhsat aşamasında zemin etüdü raporu hazırlanır. Eski binaların bir kısmında bu rapor ya yoktur ya da sınırlıdır. Binanızın oturduğu zeminin özelliklerini belediyenin imar arşivindeki dosyadan ya da yeni bir zemin etüdünden öğrenebilirsiniz.
Gözle görülen hangi işaretler uyarı sayılır?
Ev sahibinin kendi başına fark edebileceği bazı işaretler vardır. Bunlar binanın güvenli ya da güvensiz olduğunu kanıtlamaz; yalnızca bir mühendise ne zaman danışmanız gerektiğini gösterir.
| İşaret | Ne anlama gelebilir |
|---|---|
| Kolon, kiriş ya da perdede çapraz veya X biçiminde çatlak | Taşıyıcı elemanda önceki bir depremden ya da aşırı yükten kalan hasar |
| Betonun dökülüp demirin göründüğü, paslandığı yerler | Donatı korozyonu ve kesit kaybı |
| Bodrumda sürekli nem, kabaran sıva, beyaz tuz lekeleri | Su yalıtımı sorunu; donatının paslanma riskinin artması |
| Sıkışan kapı ve pencereler, eğilen döşeme | Oturma ya da taşıyıcı sistemde şekil değiştirme |
| Zemin katta kaldırılmış duvar veya kesilmiş kolon | Taşıyıcı sistemin izinsiz değiştirilmesi |
| Sıva ve boyada ince, yüzeysel çatlaklar | Çoğunlukla kozmetik; ilerleyip ilerlemediği izlenmeli |
Zemin katı dükkân yapmak için duvarların kaldırılması ya da yer açmak için bir kolonun kesilmesi en tehlikeli müdahalelerdendir. Zemin katın üst katlara göre çok daha açık ve az duvarlı olması, mühendislerin yumuşak kat dediği zayıflığa yol açabilir. Pencere hizasında duvarla sıkışmış, boyu kısalmış kolonlar da (kısa kolon) depremde beklenmedik biçimde hasar görebilir.
Kesin karar nasıl verilir?
Bir binanın deprem performansı hakkında kesin değerlendirme, mühendislik incelemesi ve hesapla yapılır. TBDY 2018'in mevcut binaların değerlendirilmesine ayrılan bölümü, incelemenin ne kadar ayrıntılı olacağını bilgi düzeyi kavramıyla belirler. Tipik bir incelemede şu adımlar vardır:

- Rölöve: binanın taşıyıcı sisteminin (kolon, kiriş, perde, döşeme) yerinde ölçülerek çizilmesi.
- Karot: betondan silindir biçiminde numune alınması ve laboratuvarda basınç deneyiyle gerçek dayanımın ölçülmesi.
- Donatı tespiti: seçilen kolon ve perdelerde beton örtüsünün sıyrılması ya da tarama cihazıyla demirin sayısının, çapının, türünün ve etriye aralığının belirlenmesi.
- Zemin bilgisi: mevcut etüt raporunun incelenmesi ya da yeni zemin araştırması.
- Analiz: toplanan verilerle binanın deprem etkisi altındaki davranışının hesaplanması.
Yalnızca birkaç karot almak tek başına yeterli değildir. Beton dayanımı, donatı, zemin ve taşıyıcı sistem birlikte değerlendirilir.
Riskli yapı tespiti nedir, kim yaptırır?
6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında riskli yapı tespiti resmî bir süreçtir. Kanunun Uygulama Yönetmeliği'ne göre tespit, öncelikle yapı malikleri veya kanuni temsilcileri tarafından, masrafları kendilerine ait olmak üzere yaptırılır. Tespiti Kentsel Dönüşüm Başkanlığınca lisanslandırılan kurum ve kuruluşlar yapar; talep elektronik sistem üzerinden verilir. e-Devlet'te Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının Riskli Yapı Tespiti hizmeti bulunur.
Riskli yapı raporunun tapu kaydı, tahliye ve kentsel dönüşüm gibi hukuki sonuçları vardır; rapora itiraz yolu da yönetmelikte düzenlenmiştir. Süreç ve süreler için belediyenize, lisanslı kuruluşa ve gerektiğinde bir avukata danışın. Riskli yapı tespiti ile güçlendirme için yapılan ayrıntılı performans analizi her zaman aynı iş değildir; amacınızı mühendise baştan söyleyin.
Rapordan sonra ne olur?
İnceleme sonunda genellikle iki yol vardır: bina güçlendirilir ya da yıkılıp yeniden yapılması daha uygun görülür. Güçlendirmede kolon ve perdelerin mantolanması, yeni perde eklenmesi ya da temelin güçlendirilmesi gibi yöntemler projeye göre seçilir. Bazı durumlarda üst katların kaldırılmasıyla binanın deprem yükü azaltılır.
Güçlendirme projelerinde temel çevresinde kontrollü kazı gerekir. Genç Avşar Hafriyat, İzmir Bornova merkezli olarak 2 ve 5 tonluk mini ekskavatörlerle güçlendirme kazısı, kat eksiltme ve bina yıkımı işleri yapıyor; Çeşme, Bodrum ve Marmaris'e de gidiyor. Kazı ve yıkım, onaylı proje ve yetkili mühendis gözetiminde başlar.
Kaynaklar
Sık sorulan sorular
Binanın yaşına bakarak depreme dayanıklı olduğunu anlayabilir miyim?
Yapım yılı ve yönetmelik dönemi fikir verir ama tek başına yeterli değildir. Projeye uyulup uyulmadığı, malzeme kalitesi ve sonradan yapılan tadilatlar da belirleyicidir; kesin değerlendirme mühendis incelemesiyle yapılır.
Karot testi nedir?
Betondan silindir biçiminde numune alınıp laboratuvarda basınç deneyine tabi tutulmasıdır. Betonun gerçek dayanımını gösterir, ancak donatı, zemin ve taşıyıcı sistemle birlikte değerlendirilmelidir.
TBDY 2018 hangi beton sınıfını şart koşuyor?
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, deprem etkisi altında tasarlanan betonarme binalarda C25'ten düşük sınıflı beton kullanılmasına izin vermez.
Riskli yapı tespitini kim yaptırabilir?
6306 sayılı Kanunun Uygulama Yönetmeliği'ne göre öncelikle yapı malikleri veya kanuni temsilcileri, masrafları kendilerine ait olmak üzere yaptırır. Tespiti lisanslı kurum ve kuruluşlar yapar, talep elektronik sistem üzerinden verilir.
Duvardaki her çatlak tehlikeli midir?
Hayır. Sıva ve boyadaki ince çatlaklar çoğunlukla yüzeyseldir. Kolon, kiriş ve perdedeki çapraz çatlaklar ise mutlaka bir inşaat mühendisine gösterilmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Projeniz için kararları ruhsatlı proje müellifi ve yetkili inşaat mühendisiyle birlikte verin.
- deprem dayanıklılığı
- riskli yapı tespiti
- karot
- TBDY 2018
- beton sınıfı
